Przed i w czasie podróży do jakiegoś kraju staram się jak najwięcej dowiedzieć o życiu ludzi, polityce, historii czy geografii. Tegoroczne ferie spędziłam w Kambodży, do której wróciliśmy z mężem po 17 latach, żeby pokazać kompleks Angkoru naszej córce. Dzielę się z Wami lekturami, filmami i podcastami pokazującymi różne oblicza Kambodży. I bardzo zachęcam do podróży do tego kraju!
3 książki o Kambodży
Wojciech Tochman, Pianie kogutów, płacz psów
„Świat po ludobójstwie. Kambodża po Pol Pocie. Przez lata dręczyli i mordowali, Khmerzy Khmerów. Ci, którym udało się przeżyć, zostali bez domów, bez bliskich, z traumą, chorobą, obłędem… Bywa, że ich niewola trwa od dziesięcioleci. Samotność, ciemność i pustka. Udaje się dotrzeć tylko do nielicznych i rozpocząć leczenie. Dokoła widać bogactwo, które karmi się biedą i strachem. Nieopodal stoją świątynie Angkoru, odwiedzane przez miliony turystów z całego świata…
Wojciech Tochman, z chłodną precyzją i ujmującą wrażliwością, opowiada o ludziach, których odwaga została na zawsze złamana. O bólu, którego nie dało się ukoić. O lęku, który nie odszedł i wciąż sprzyja przemocy. O nieufności, która zabija wspólnotę. Także o bezradności wobec uczuć i wobec choroby.
W książce Tochmana dzisiejsza Kambodża to lustro, w którym odbija się cały świat.”
Zbigniew Domarańczyk, Kampucza, godzina zero
„Tuż po upadku reżimu Czerwonych Khmerów, na początku 1979 roku, Zbigniew Domarańczyk przekracza granicę zamkniętej od czterech lat, umęczonej i straumatyzowanej Kambodży. To nie sławny na cały świat włoski reporter Tiziano Terzani wjechał wtedy pierwszy do Kambodży – jak sam twierdził. To był nasz Domarańczyk. Nowe władze wydają mu wizę wjazdową nr 1. Polski operator kamery oraz dźwiękowiec dostają wizy nr 2 i 3.
Reżim Czerwonych Khmerów dokonał jednego z największych ludobójstw w nowożytnej historii świata. Autor książki rozmawia z ocalałymi i sam siebie pyta, jak to się mogło stać. Docieka dlaczego zabijano z tak niebywałym okrucieństwem. To pytanie nie daje mu spokoju.
„Buty. Dziesiątki, setki, tysiące butów. Dużych i małych. Męskich i damskich. Eleganckich skórzanych trzewików i zdartych łapci z bambusowego łyka. Dlaczego niezdjęcie butów z nóg uznane zostało za jedno z najcięższych przestępstw, karane natychmiast wykonywanym wyrokiem śmierci?”.
„Kampucza, godzina zero” to przede wszystkim relacja z „wyzerowanego” kraju, stawiającego pierwsze kroki po ustaniu czteroletniego terroru i wymordowaniu jednej piątej obywateli. Trudno nie dostrzec analogii między wiejskimi komunami a nazistowskimi, sowieckimi albo północnokoreańskimi obozami zagłady.
Reportaż Domarańczyka jest opowieścią o powtarzalności zła.”
Piotr Głuchowski, Pole śmierci. Nieznana bitwa Polaków z Czerwonymi Khmerami
„Polska misja wojskowa w Kambodży (1992-1993) była przygotowana koszmarnie. Pojechali ludzie, którzy nigdy nie mieli broni w ręku, a nawet nie znali angielskiego. Brakowało jedzenia i sprzętu. Wartownik stał z bambusowym kijem, namioty pleśniały, auta się psuły, śmigłowce spadały. Sztab nie wiedział, co wyprawiają oddziały, bo nie miały radiostacji. A nasi żołnierze ćpali, chlali i urzędowali w burdelach, a potem uciekali, nie płacąc. Jednego trzeba było odbijać zbrojnie. Jednak gdy polską bazę zaatakowali Czerwoni Khmerzy, daliśmy im łupnia. Mimo że rozkaz brzmiał: „Poddać się!”.
Była to pierwsza polska bitwa po II wojnie światowej.
„Kambodża była polską Mission: Impossible. Bez broni i bez łączności nasi żołnierze stanęli naprzeciw wojsk największego żyjącego zbrodniarza na świecie – Pol Pota. W treść „Pola śmierci” trudno wam będzie uwierzyć, ale wszystko odbyło się właśnie tak. Na tę książkę warto było czekać 25 lat” – płk Wiesław Słoniewski, były dowódca oddziału z Siem Reap, instruktor GROM.”
3 filmy o Kambodży
Pola śmierci, reż. Roland Joffé, 1984
„Rok 1972. Sydney Schanberg (Sam Waterston) zostaje wysłany do Kambodży jako korespondent New York Timesa. Jego zadaniem jest relacjonowanie nasilających się zamieszek pomiędzy Czerwonymi Khmerami a rządem. Asystent Sydneya – Dith Pran (Haing S. Ngor) to mieszkaniec Kambodży, dobrze zorientowany w sytuacji politycznej kraju. Dith jest niezastąpiony jako tłumacz, mediator, ale także jako przyjaciel. Kiedy w kwietniu 1975 roku zwycięskie wojska Czerwonych Khmerów przejmują władzę nad stolicą Phnom Penh, życie przyjaciół ulega nieodwracalnej zmianie, a Pran trafia do obozu pracy.”
Najpierw zabili mojego ojca, reż. Angelina Jolie, 2017
„Najpierw zabili mojego ojca” to ekranizacja wspomnień pisarki i działaczki na rzecz praw człowieka Loung Ung, której udało się przeżyć krwawy reżim Czerwonych Khmerów (1975-1978).
Żadne dziecko nie powinno przeżyć tego, co przeżyła przez cztery lata malutka Loung Ung, gdy jej ojczysta Kambodża została opanowana przez Czerwonych Khmerów, „wyzwalających” swój naród spod zachodniej kontroli za pomocą cierpienia i pozbawiania godności. Żaden dorosły człowiek nie powinien być świadkiem dehumanizacji, która dokonała się w latach 1975-1979 w Kambodży. A jednak, historia świata pełna jest takich okresów horrendalnej przemocy „w imię słusznej sprawy”, w trakcie których najbardziej cierpią niewinni. Film opowiada o tych wydarzeniach z punktu widzenia Loung, która nie rozumie tego, co się wokół niej dzieje. Najpierw zostaje wywieziona z Phnom Penh z całą rodziną, która zostaje pozbawiona dóbr osobistych i musi zamieszkać w trudnych warunkach. Następnie przychodzi ciężka praca na polach, przyglądanie się rosnącej biedzie i blednącej w oczach ludzi nadziei. Dziewczynka próbuje po prostu przeżyć, mimo że nadal nie mieści jej się w głowie, że jedni ludzie mogli zgotować taki los innym ludziom.”
Kambodża – pracownicy przemysłu odzieżowego – reportaż, 2015
Reportaż zrealizowany w 2015 r. w Kambodży przez Jana Mikrutę opowiada o trudnej sytuacji pracowników tamtejszego przemysłu odzieżowego. Materiał był emitowany w telewizji w ramach programu To Był Dzień na Świecie.
Reportaż stanowi część cyklu Ślady Prawdy, który powstał dzięki współpracy Telewizji Polsat, Fundacji HumanDoc i Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które zapewniło jego finansowanie w ramach programu polskiej współpracy rozwojowej „polska pomoc”.
3 podcasty o Kambodży
Dział zagraniczny – Jak w Kambodży odradza się niszczona wcześniej sztuka
„Do Phnom Penh powracają dzieła z największej na świecie prywatnej kolekcji sztuki Imperium Angkoru, które wcześniej zostały zebrane w niejasnych okolicznościach. Ich rabunek przypadł między innymi na lata, kiedy reżim Czerwonych Khmerów chciał zniszczyć dawne dziedzictwo i masowo mordował artystów, którzy nie mogli przekazać swoich technik następnym pokoleniom.
O odradzaniu się twórczości artystycznej w Kambodży opowiada Katarzyna Sumisławska: pracowniczka pozarządowych organizacji humanitarnych i współprowadząca galerię sztuki współczesnej Mirage w Siem Reap.”
Outriders – Jak Kambodża handluje ludźmi z Azji i Europy?
„Przenosimy się do Kambodży, o której od dłuższego czasu jest głośno za sprawą handlu ludźmi, wabionymi za pomocą oszustw internetowych. Cudzodziemcy wielu narodowości, pochodzący zarówno z Azji, jak i Europy oraz Afryki, są ściągani do Kambodży pod pretekstem bardzo lukratywnych ofert pracy, najczęściej poprzez media społecznościowe. Na miejscu okazuje się, że praca, do której zostali zatrudnieni, jest niewolnicza, a oni nie mogą z niej zrezygnować. Za próbę ucieczki wielu z nich poddawanych jest torturom. Lokalne media donoszą także o samobójstwach osób przetrzymywanych w niewoli.
Wiele syndykatów przestępczych jest zarządzanych przez Chińczyków, którzy dzięki udanej współpracy gospodarczej z Kambodżą mogli rozwinąć też nielegalne źródła zarobku. Tymczasem kambodżański rząd długo zaprzeczał, że dochodziło do przypadków handlu ludźmi z wykorzystaniem oszustw internetowych.
Z ekspertami, którzy są w Kambodży, tj. z dziennikarzami śledczymi oraz pracownikiem organizacji pozarządowej zajmującej się współpracą z ofiarami, porozmawialiśmy o tym, dlaczego scamming rozwinął się akurat tam, i o perspektywie ofiar.”
Brzmienie świata z lotu Drozda – O Kambodży, królu i Czerwonych Khmerach
„W drugiej połowie lat 70. XX wieku Pol Pot i kierowany przez niego ruch Czerwonych Khmerów doprowadził Kambodżę na skraj upadku. Z powierzchni ziemi zniknęło blisko 25% populacji kraju, a ci, którym udało się przetrwać, rozpoczęli później mozolną odbudowę zniszczonego państwa. Dzisiaj, blisko ćwierć wieku po rewolucji Pol Pota, Kambodża zdaje się prowadzić normalną egzystencję, choć przeszłość wciąż kładzie się cieniem na życie codzienne mieszkańców.”
A na koniec jeszcze ciekawy wywiad, który warto obejrzeć.
Czerwoni Khmerzy – wywiad z Konstantym Gebertem, historia bez kitu
„W latach siedemdziesiątych władzę w Kambodży przejęli Czerwoni Khmerzy. Przewodził im wykształcony w Paryżu Pol Pot. Był człowiekiem zafascynowanym komunizmem i maoizmem. Budowa społeczeństwa idealnego na wzór socjalistyczny doprowadziła do powstania jednego z najkrwawszych reżimów, który wymordował lub przyczynił się do śmierci milionów mieszkańców tego niewielkiego kraju. Zapraszamy na rozmowę z Konstantym Gebertem, opozycjonistą w czasach PRL, dziennikarzem, autorem książki „Ostateczne rozwiązania. Ludobójcy i ich dzieło”.
PS. Sprawdź inne moje polecenia książkowe, np. o Nigerii czy chasydach albo zobacz co czytałam w 2023 roku.
Jeśli poczułaś, poczułeś się zainspirowana_y tym zestawieniem możesz postawić mi kawę :) Pijam i espresso i cappuccino, a latem iced coffee :)
Wykład? Warsztat? Szkolenie? Moderacja? Wszystko możliwe online. Zobacz jak możemy współpracować.
PS. Poczytaj inne wpisy na blogu albo zapisz się do newslettera!